Naftalan əfsanələri və reallıq

Xəstə dəvə: ən çox danışılan rəvayət

Naftalan əfsanələri arasında birincisi, şübhəsiz, dəvə haqqındadır. Bu hekayəni sizə taksi sürücüsü də danışacaq, sanatoriyanın tibb bacısı da, nahar masasındakı qonşunuz da.

Rəvayətə görə, bu düzənlikdən keçən karvan yolda xəstələnən dəvəsini taleyin ümidinə buraxır. Heyvan güclə qara, yağlı bir gölməçəyə çatır və orada uzanıb qalır. Bir müddət sonra yaraları sağalır, ayağa qalxır və karvanın izinə düşür. Karvanbaşı dəvəni tanıyanda heyrətlənir, geri qayıdıb həmin gölməçəni axtarır.

Bu hekayəni təsdiqləyən heç bir sənəd yoxdur və çətin ki, tapılsın. Amma rəvayətin özü çox şey deyir: insanlar bu torpağın nefti ilə dəri arasında bir bağlılıq olduğunu çoxdan sezmişdilər. Maraqlıdır ki, bu gün də Naftalan müalicəsinin əsas istiqamətlərindən biri məhz dəri xəstəlikləridir.

Hekayənin variantları da çoxdur. Kimisi dəvənin yox, atın sağaldığını deyir, kimisi karvanın İrandan, kimisi Hindistandan gəldiyini. Bir şey isə dəyişmir: xəstə heyvan, qara gölməçə və gözlənilməz sağalma. Hansı versiyanı eşitsəniz də, onu xoş bir hekayə kimi dinləyin.

Əfsanə bir məsələdə haqlıdır: Naftalanın şöhrəti yanacaqdan yox, insan bədəninə təsirindən başlayıb.

Marko Polo doğrudanmı Naftalandan yazıb?

İkinci məşhur hekayə daha “elmi” səslənir: guya Marko Polo hələ XIII əsrdə bu neft haqqında yazıb.

Venesiyalı səyyahın kitabında Qafqaz tərəflərdə yerdən çıxan və dəvələrin dəri xəstəliklərinə qarşı işlədilən neft bulağından bəhs olunur. Bəzi tədqiqatçılar bu qeydi Naftalanla əlaqələndirir. Lakin mətndə dəqiq yer adı yoxdur, regionda isə neft çıxan başqa yerlər də az deyildi.

Buna görə dürüst cavab belədir: ola bilər, amma sübut olunmayıb. Bu əlaqəni maraqlı ehtimal kimi qəbul edin, tarixi fakt kimi yox. Bələdçi inamla “Marko Polo burada olub” deyirsə, bunu gözəl hekayə kimi dinləyin və yolunuza davam edin.

Alman məlhəmi və ilk müalicəxana

Rəvayətlərdən fərqli olaraq, Naftalanın sonrakı tarixi kifayət qədər yaxşı sənədləşib.

XIX əsrin sonunda alman mühəndisi E. Yeger buradakı neftdən məlhəm hazırlamağa başlayır. Məhsul “Naftalan” adı ilə satılır, xaricə göndərilir və bu söz Avropada məhz o məlhəmlə tanınır. Yəni Naftalanın ilk sənaye məhsulu yanacaq yox, dəriyə sürtülən dərman olub.

XX əsrin 20-ci illərində burada ilk müalicə müəssisəsi açılır. Bu gün şəhərin mərkəzindəki Mərkəzi Naftalan sanatoriyası öz ənənəsini 1929-cu ildən hesablayır; kompleks 2024-cü ildə tam yenilənib. Sovet illərində Naftalan bütün ittifaqda tanınan kurorta çevrilir, 1967-ci ildə isə şəhər statusu alır.

Bu tarixçəni daha ətraflı oxumaq istəsəniz, Naftalan neftinin tarixi səhifəsinə baxın.

Rəvayətdən sistemə: kurort necə formalaşdı

Dəvə və karvan hekayəsi yaddaşda qaldı, amma kurortu rəvayət yox, gündəlik həkim işi qurdu.

Sovet illərində Naftalana müxtəlif şəhərlərdən insanlar göndərişlə gəlirdi. Müalicə qaydaya salındı: əvvəl müayinə, sonra vannaların sayı, temperaturu və müddəti, kursun sonunda isə yenidən həkim söhbəti. Bu gün sanatoriyaların işlədiyi sxem də əsasən o vaxtdan qalıb, sadəcə otaqlar, avadanlıq və prosedurların çeşidi xeyli dəyişib.

Həmin illərdən bir simvol da yadigar qalıb: müalicədən sonra xəstələrin geridə qoyub getdiyi əsa və qoltuqağacları. Onlara baxanda hiss olunur ki, insanlar buradan təkcə xatirə yox, ümid də aparıblar. Amma bu simvolu düzgün oxumaq lazımdır: o, hər kəsin eyni nəticə alacağına zəmanət deyil, sadəcə bir çox insanın şəxsi hekayəsidir.

Naftalan əfsanələri və müasir yanlışlar

Köhnə rəvayətlər zərərsizdir. Daha çox diqqət istəyən müasir “əfsanələrdir” — internetdə və söhbətlərdə gəzən yarımhəqiqətlər.

• “Naftalan hər şeyi sağaldır.” Xeyr. Onun aydın göstəriş dairəsi var: əsasən oynaq və bel problemləri, bəzi dəri xəstəlikləri, periferik sinir sistemi, ginekoloji və uroloji xroniki hallar. Bu, hər xəstəliyə dərman deyil və ürək-damar, onkoloji və ya kəskin problemlər üçün əvəzedici müalicə kimi düşünülməməlidir.
• “Nə qədər çox, o qədər yaxşı.” Vannada 8–10 dəqiqədən artıq qalmaq faydanı artırmır, ürəyə düşən yükü isə artıra bilər. Müddəti həkim təyin edir.
• “Adi neftdən heç nə ilə fərqlənmir.” Naftalan nefti ağır və qatıdır, onda yanacaq üçün lazım olan yüngül fraksiyalar azdır, naften karbohidrogenləri isə çoxdur. Onu mühərrik üçün yox, müalicə üçün çıxarırlar.
• “Evdə də eyni təsiri alaram.” Aptekdəki Naftalan məlhəmləri yüngül simptomlarda kömək edə bilər, amma sanatoriya kursunu əvəz etmir.
• “Bir dəfə getdim, ömürlük bəsdir.” Xroniki xəstəliklərdə təsir vaxt keçdikcə zəifləyə bilər, ona görə həkimlər çox vaxt ildə bir-iki kurs məsləhət görür.

Həkimlər Naftalanı bu gün nə üçün işlədir

Rəvayətlərin arxasında real bir təcrübə dayanır: Naftalan nefti onilliklərdir sanatoriya həkimlərinin əlində işləyən vasitədir.

Kurs adətən 10–14 gün çəkir. Əsas prosedur ümumi vannadır: neft 37–38 °C-yə qədər qızdırılır, siz 8–10 dəqiqə ona uzanırsınız. Ağrıyan oynağa əlavə olaraq aplikasiya qoyula bilər, dəri problemlərində isə qatranlardan təmizlənmiş ağ Naftalan işlədilir. Vannalar fizioterapiya və masajla birlikdə gedir.

Həkimlər Naftalanı daha çox xəstəliyin sakit, yəni kəskin olmayan dövründə təyin edir. Kimə nə dərəcədə kömək edəcəyinə qabaqcadan heç kim zəmanət verə bilməz: biri yaxşılaşmanı kursun ortasında hiss edir, digəri bir neçə həftə sonra, bəziləri isə ciddi fərq görmür. Ona görə gözləntini əvvəlcədən həkimlə birlikdə qurmaq ən doğrusudur.

Kimlərə olmaz

Kəskin iltihab, şiş xəstəlikləri, qan xəstəlikləri, aktiv vərəm, ağır ürək çatışmazlığı, hamiləlik və fərdi dözümsüzlük zamanı Naftalan təyin edilmir. Tam siyahı əks-göstərişlər səhifəsindədir. Son sözü isə həmişə müayinədən sonra sanatoriya həkimi deyir.

Rəvayətə necə yanaşmalı

Əfsanələrdən imtina etməyə ehtiyac yoxdur — onlar Naftalanın xarakterinin bir parçasıdır.

Dəvə hekayəsini uşaqlarınıza danışın, Marko Polo barədə dostlarınızla mübahisə edin, axşam gəzintisində yerli sakinlərdən öz versiyalarını soruşun. Hər ailənin öz “Naftalan möcüzəsi” var və onları dinləmək kurortun xüsusi ləzzətidir.

Amma müalicə barədə qərarı rəvayətə görə yox, həkimlə, analizlərlə və sağlam düşüncə ilə verin. Getmək qərarına gəlmisinizsə, əvvəlcə uyğun sanatoriyanı seçin, sonra rezervasiya və ödəniş qaydaları ilə tanış olun. Gələndə ilk addım dəyişmir: həkim müayinəsi.

Bir məsləhət də: yola çıxmazdan əvvəl öz həkiminizlə danışın və son analizlərinizi götürün. Sanatoriya həkimi onları görəndə proqramı daha dəqiq qurur, siz də ilk günləri gözləməyə sərf etmirsiniz.