Yerin dərinliyindən sağlamlıq: Naftalan nefti necə yaranıb

Neft ümumiyyətlə necə yaranır

Naftalan nefti necə yaranıb sualına cavab vermək üçün əvvəlcə ümumi mənzərəyə baxmaq lazımdır: istənilən neft uzun və yavaş bir prosesin nəticəsidir.

Geoloqların izahına görə, neftin başlanğıcında qədim dənizlərdə yaşamış xırda canlılar dayanır. Onların qalıqları milyon illər boyu dibdə toplanır, üstünü lil və qum örtür. Təbəqələr qalınlaşdıqca təzyiq və istilik artır, üzvi maddə yavaş-yavaş karbohidrogenlərə çevrilir. Yaranan maye məsaməli süxurlar arasında hərəkət edir və keçirməyən qatların altında “tələyə” düşəndə toplanıb yataq əmələ gətirir.

Azərbaycan bu prosesin canlı nümunəsidir: ölkənin neft tarixi əsrlərə gedib çıxır. Amma bu böyük neft ailəsinin içində Naftalan nefti ayrıca yer tutur. Onun dəyəri başqa şeydədir: Abşeron nefti yüz ildən çoxdur ki, mühərrikləri işlədir, Naftalan nefti isə eyni dövrdə insanların oynaqlarını və dərisini müalicə etmək üçün işlədilib.

Naftalan nefti necə yaranıb və niyə fərqlidir

Naftalan nefti ağır və qatıdır. Rəngi tünd qəhvəyidən qaraya qədər dəyişir, ovuca götürəndə yağ kimi sürüşür.

Əsas fərq tərkibdədir. Adi neftdə yanacaq üçün dəyərli olan yüngül fraksiyalar çoxdur. Naftalan neftində isə onlar azdır, əsas hissəni naften karbohidrogenləri tutur. Bundan başqa, onda aromatik karbohidrogenlər, qatranlar, naften turşuları və az miqdarda mikroelementlər var. Məhz bu tərkibə görə onu mühərrik üçün yox, müalicə üçün çıxarırlar.

Belə tərkibin necə əmələ gəldiyi barədə tam razılıq yoxdur. Bir izaha görə, ağır neftlər yer səthinə nisbətən yaxın qatlarda uzun müddət qalanda yüngül hissələrini itirir, yeraltı mikroorqanizmlər isə tərkibi yavaş-yavaş dəyişir. Bu, ağır neftlərin yaranması haqqında geniş yayılmış fərziyyədir, amma Naftalan üçün dəqiq mexanizmi geoloqlar hələ də müzakirə edir. Ona görə də internetdə rast gəldiyiniz “tam aydın” izahlara ehtiyatla yanaşın.

Qısa desək: Naftalan nefti yanacaq kimi zəif, müalicə vasitəsi kimi isə maraqlıdır — və bunu yaradan da elə onun “qüsurları”dır.

İnsanlar bu nefti necə kəşf edib

Neft yerin altında milyon illər gözləyib, insanlar isə onun dəyərini cəmi bir neçə əsr əvvəl anlamağa başlayıb.

Ən qədim “sənəd” rəvayətdir: karvanın atdığı xəstə dəvə qara gölməçədə uzanır və sağalır. Bunu tarix kimi yox, xalq yaddaşı kimi qəbul etmək lazımdır. Marko Polonun Qafqazdakı müalicəvi neft bulağı haqqında qeydini də bəzi tədqiqatçılar Naftalanla bağlayır, amma bu, ehtimal olaraq qalır.

Daha etibarlı tarix XIX əsrin sonunda başlayır: alman mühəndisi E. Yeger bu neftdən məlhəm hazırlayır və “Naftalan” adı Avropada tanınır. XX əsrin 20-ci illərində burada ilk müalicə müəssisəsi açılır, sovet dövründə kurort böyüyür, 1967-ci ildə isə Naftalan şəhər statusu alır. Ətraflı xronologiya Naftalan neftinin tarixi səhifəsindədir.

Bənzərsiz, yoxsa sadəcə nadir?

Naftalanda tez-tez eşidəcəksiniz: “Belə neft dünyada başqa yerdə yoxdur.”

Bu ifadədə həm həqiqət, həm də bir az reklam var. Doğrudur, bu tərkibdə və bu həcmdə müalicədə istifadə olunan neft çox nadirdir və onun ətrafında bütöv bir kurort şəhəri yaranıb. Lakin “dünyada yeganə” kimi mütləq iddiaları yoxlamaq çətindir, ona görə biz daha təvazökar deməyi üstün tuturuq: Naftalan nefti nadir və xüsusi təbii vasitədir.

Müalicəvi təsiri ən çox naften karbohidrogenləri ilə əlaqələndirirlər, naften turşularının da dəriyə təsirdə rol oynadığı hesab olunur. Həkimlər isə nəzəriyyədən çox təcrübəyə baxır: hansı diaqnozda, hansı mərhələdə, neçə vanna ilə daha yaxşı nəticə alınıb. Bu təcrübə onilliklər ərzində toplanıb və hər yeni qonaqla davam edir.

Quyudan vannaya: neft sanatoriyaya necə çatır

İndi isə ən maraqlı hissə — yerin altındakı qara mayenin sizin vannanıza qədər keçdiyi yol.

1. Hasilat. Neft şəhərin yaxınlığındakı yataqdan quyular vasitəsilə çıxarılır. Burada məqsəd yanacaq hasilatındakı kimi həcm deyil, müalicə üçün yararlı xammaldır.
2. Çatdırılma və hazırlıq. Neft sanatoriyalara çatdırılır. Təbii, qara Naftalan vannalar üçün işlədilir; dəri prosedurları üçün isə onun qatranlardan təmizlənmiş forması — ağ Naftalan hazırlanır.
3. Qızdırma. Prosedurdan əvvəl neft təxminən 37–38 °C-yə qədər qızdırılır, yəni bədən istiliyinə yaxın.
4. Vanna. Siz tibb işçisinin nəzarəti ilə 8–10 dəqiqə vannada qalırsınız, baş və ürək nahiyəsi açıq qalır.
5. Təmizlənmə. Neft xüsusi kürəkciklərlə götürülür, sonra isti duş qəbul edirsiniz.

Texniki detallar — neftin necə saxlanması, necə süzülməsi, vannaların necə doldurulması — sanatoriyadan sanatoriyaya fərqlənə bilər. Bu sizin üçün vacibdirsə, rezervasiyadan əvvəl birbaşa soruşmaqdan çəkinməyin. Prosedurun özünü Naftalan vannaları səhifəsində addım-addım təsvir etmişik.

Bir neft, bir neçə forma

Yerdən çıxan eyni neft sanatoriyada bir neçə fərqli şəkildə istifadə olunur.

• Ümumi vanna — kursun əsas proseduru; bədən boyuna qədər neftdə olur.
• Lokal vanna — yalnız əllər, ayaqlar və ya bir nahiyə; bəzi sanatoriyalarda əl və ayaqlar üçün dördkameralı vanna var.
• Aplikasiya — termal, təmizlənmiş və ya Naftalan-parafin qarışığı ağrıyan nahiyəyə çəkilir.
• Ağ Naftalan — qatranlardan təmizlənmiş forma; həssas dəri prosedurlarında, fototerapiyada və məlhəmlərdə işlədilir. Onun haqqında ayrıca ağ Naftalan məqaləmiz var.

Hansı formanın sizə lazım olduğunu həkim diaqnozunuza görə seçir. Oynaq ağrısında vanna və aplikasiya, dəri problemlərində isə çox vaxt ağ Naftalan ön plana çıxır.

Bəzən müxtəlif formalar bir kursda birləşir: məsələn, səhər ümumi vanna, günortadan sonra isə dizə Naftalan-parafin aplikasiyası. Belə kombinasiyaları da həkim qurur, çünki bədənə düşən ümumi yükü yalnız o qiymətləndirə bilər. Özbaşına “bir az da əlavə edim” deməyin — burada artıq həmişə yaxşı demək deyil.

Təbii olsa da, hamıya uyğun deyil

“Təbii” sözü avtomatik olaraq “təhlükəsiz” demək deyil. Naftalan nefti də güclü təsirli vasitədir.

Kəskin iltihab, şiş xəstəlikləri, qan xəstəlikləri, aktiv vərəm, ağır ürək çatışmazlığı, hamiləlik və fərdi dözümsüzlük zamanı Naftalan təyin edilmir. Kurs adətən 10–14 gün çəkir, amma vannaların sayını və müddətini həmişə müayinədən sonra həkim müəyyən edir. Tam siyahı əks-göstərişlər səhifəsindədir.

Kursdan sonra da diqqətli olun: bir neçə gün soyuqdan qorunun, ağır fiziki işdən uzaq durun və vəziyyətinizdə nə dəyişdiyini öz həkiminizə danışın. Yerin dərinliyindən gələn bu maye milyon illərin işidir. Ondan ağılla və həkimin sözü ilə istifadə etmək isə bizim işimizdir.